Zostań strażnikiem prawa, patrz władzy na ręce.

Kontrolujący obywatele mogą interesować się każdym wybranym przez siebie aspektem działania instytucj, jak wydawane są pieniądze z publicznej kasy czy jak realizowane są konkretne przepisy prawa.

Elementarz watchdoga (ang. pies stróżujący)

Watchdog.org.pl to portal o kontroli społecznej. Tutaj dowiesz się, czym właściwie jest kontrola społeczna, co robi strażnik i co odróżnia go od sygnalisty. Zapoznaj się z listą najczęściej zadawanych pytań!

KONTROLA SPOŁECZNA
•    Czym jest kontrola społeczna?
Kontrola społeczna (czasem nazywana obywatelską) - to sprawdzanie jak działają wszelkiego rodzaju władze i administracja. Czasem też dotyczy ona biznesu i mediów oraz ich praworządności bądź spełniania standardów. To także sprawdzanie jak wydawane są pieniądze z publicznej kasy czy jak realizowane są konkretne przepisy prawa. W kontekście, o którym tu mówimy – politycznym – osoby/grupy/organizacje sprawujące kontrolę społeczną interesuje to, co publiczne, a nie to, co prywatne.
•    Kto może sprawować kontrolę społeczną?
Kontrolę społeczną może sprawować każda osoba, grupa nieformalna, organizacja. W praktyce są to często pojedyncze osoby pytające jak działa władza w ich miejscowości czy jak działają instytucje rządowe - blogerzy, dziennikarze obywatelscy, grupy mieszkańców, organizacje pozarządowe które zajmują się różnymi problemami lub też wyspecjalizowane w temacie. Formy, tematyka i zasięg kontroli będą różniły się, zależnie od możliwości organizacyjnych i czasowych tych podmiotów.
•    Czym różni się kontrola społeczna od kontroli państwowej?
Kontrola społeczna sprawdza często inne aspekty działania władzy i administracji, niż powołane do kontroli instytucje publiczne np. Najwyższa Izba Kontroli lub regionalne izby obrachunkowe. Instytucje te są ograniczone przez przysługujące im uprawnienia, zaś kontrolujący obywatele mogą interesować się każdym wybranym przez siebie aspektem działania instytucji np. na ile działania instytucji są zgodne z istniejącymi potrzebami społecznymi, czy instytucja bada te potrzeby, czy sprawdza swoją skuteczność. Obywatele mogą też podejmować więcej działań na rzecz zmiany (marsze, protesty, nacisk na władze itp.), niż powołane instytucje, które muszą działać wyłącznie w ramach nadanych uprawnień.
•    Jak ma się kontrola społeczna sprawowana przez obywateli do kontroli sprawowanej przez media?
O mediach często mówi się, że są czwartą władzą, mają kontrolować pozostałe władze. W tym sensie media są watchdogami. Obecnie – gdy coraz więcej jest mediów obywatelskich – coraz mniejsze znaczenie mają jakiekolwiek rozróżnienia. Zazwyczaj jednak rolą mediów w większej mierze jest nagłaśnianie wyników badań, podczas gdy obywatele – mniej uzależnieni od realiów rynku – mogą dokładniej, bardziej systematycznie i trwale badać wybrane zagadnienia.
•    Jakimi zasadami warto się kierować w sprawowaniu kontroli społecznej?
Kontrolę społeczną może sprawować każdy. Istnieją jednak zasady – których stosowanie pozwala zwiększyć wiarygodność tych działań, a tym samym pomaga w osiąganiu systemowej zmiany. Te zasady to: „brak konfliktu interesów” - nie monitoruje się podmiotów, które finansują organizację, ponadto „działanie się na rzecz dobra wspólnego” - nie monitoruje się działającej władzy, aby w przyszłości samemu stanąć w wyborach lub odegrać się za przegrane wcześniej wybory. Podobnie – dba się o „obiektywizm” badania – nie szuka się dowodów na to, że jest źle, z pominięciem tego co jest dobre w działaniach władzy w danym obszarze. Zapewnia się też „rzetelność” badania – przed wydaniem i upowszechnieniem obywatelskiego osądu, sprawdza się informacje w kilku źródłach. Co do zasady, strażnik powinien działać jawnie i dokumentować swoją działalność.
•    Dlaczego prowadząc kontrolę społeczną należy przestrzegać zasad etycznych
Działania kontrolne zawsze będą budziły niepokój monitorowanych podmiotów.? Podważanie wiarygodności wyników ze względu na brak rzetelności, obiektywności czy kierowanie się prywatnym interesem jest typową reakcją. Osoba sprawująca kontrolę społeczną nie może dopuścić do sytuacji kiedy są podstawy do podważenia wiarygodności. Strażnik – aby być skutecznym we wprowadzaniu zmiany – powinien przekonać do siebie czytelników bloga, innych mieszkańców gminy, obywateli. Wiarygodność to jedna z ważniejszych cech strażnika - pracuje się na nią całymi latami. Dlatego warto zadbać o to, aby wszystkie wnioski były udokumentowane, obiektywne, a strażnik mógł wykazać swoją niezależność i działalność na rzecz dobra wspólnego. Oskarżenia są często tylko pierwszą reakcją, a jeśli działanie dotyczy dobra wspólnego, prędzej czy później zaczyna się jakaś forma współpracy władz, które zaczynają zmieniać swoje działania.
________________________________________

DZIAŁANIA STRAŻNICZE
•    Co to są działania strażnicze?
Działania strażnicze to nazwa, której używa się do opisania bardziej systematycznych działań z zakresu kontroli społecznej. O kontroli społecznej mówimy w zasadzie w każdym przypadku gdy obywatele interesują się tym, jak działa władza. W działaniach strażniczych zakłada się istnienie stałego zainteresowania i systematycznego badania jakiegoś tematu lub instytucji, czyli monitoringu.
•    Jak mają się do siebie różne pojęcia watchdog i strażnik?
Oba pojęcia oznaczają tę samą osobę, organizację czy grupę. Angielskie pojęcie „watchdog” (pies stróżujący), który pilnuje tego jak działa władza, funkcjonuje w Polsce wymiennie ze słowem „strażnik”.
•    Jaki jest cel działań strażniczych?
Celem działań strażniczych jest poprawianie funkcjonowania administracji i podnoszenie poziomu odpowiedzialności i zgodności z prawem działań wszelkich władz. Sprawdzanie jaka jest rzeczywistość w obszarze zainteresowania strażników jest niezbędnym, ale też zaledwie wstępnym działaniem. Chodzi o to, aby po stwierdzeniu ewentualnych problemów podejmować działania naciskające na władze i administrację, aby ta wprowadziła niezbędne korekty i zmiany poprawiające sytuację.
•    Jakie funkcje może sprawować strażnik
Organizacje strażnicze, działające na rzecz ochrony jakiegoś prawa, sprawują w ramach swojej stałej działalności szereg funkcji takich jak alarmowanie, przypominanie instytucjom o ich obowiązkach i dostarczanie wiedzy eksperckiej o tym jak prawo funkcjonuje. Te działania – bez dodatkowych, celowych nacisków prawnych, politycznych lub społecznych - prowadzą do zmiany dopiero w dłuższej perspektywie lub zmiana jest minimalna, dlatego ważne jest wcześniejsze przygotowanie strategii zawierającej różne metody skierowane na spowodowanie działań przez decydentów (oczywiście warto ją dostosowywać do zmieniających się okoliczności). Inaczej wygląda natomiast sytuacja w społecznościach lokalnych. Strażnicy są tam często pojedynczymi osobami, blogerami czy dziennikarzami i zajmują się ochroną szeregu praw. To zazwyczaj jedyne osoby, które obserwują działania władzy i dostarczają innym mieszkańcom informacji o tym, co się dzieje - alarmują gdy środki publiczne wydawane są w nieprawidłowy sposób bądź są podejmowane nieprawidłowe decyzje.
•    Z jakich narzędzi korzysta strażnik?
Strażnik monitoruje (bada, przygląda się) jak wygląda sytuacja w obszarze, który go interesuje. Po stwierdzeniu jakie są problemy i od jakich konkretnych decydentów zależy zmiana, podejmuje działania na rzecz zmiany. Te dzielą się na trzy typy. Prawne – gdy strażnik składa skargi do sądu, do organów kontrolnych, wnioskuje o wprowadzanie nowych rozwiązań na podstawie istniejącego prawa. Polityczne – gdy strażnik odkrywa, że potrzebne jest wprowadzenie nowego prawa lub jego zmiana, aby naprawić sytuację. Wtedy musi zachęcić polityków do działania poprzez rozmowy, spotkania konferencje, przedstawianie ekspertyz. Społeczne/publiczne – gdy do zmiany potrzebny jest nacisk w postaci demonstracji, marszy, masowego wysyłania listów. Czasem też wyróżnia się działania edukacyjne skierowane do decydentów, czyli np. warsztaty skierowane do urzędników.

•    Z jakich praw strażnik korzysta?
Podstawą dla kontroli społecznej/działań strażnika jest jawność działania instytucji publicznych i finansów publicznych. Gwarantuje ją artykuł 61 Konstytucji RP, ustawa o dostępie do informacji publicznej i art. 33 ust. 1 ustawy o finansach publicznych. Dzięki tym prawom strażnik może dowiadywać się jak wygląda badana rzeczywistość. Ważnym prawem jest także wolność wypowiedzi zawarta w artykule 54 Konstytucji RP, dzięki której strażnik może przedstawiać wyniki swoich badań opinii publicznej. W procesie wprowadzania zmian przydatna jest możliwość przystępowania do postępowań sądowych przez organizację społeczną (wynika z art. 33 par. 2 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Innym narzędziem jest składanie skarg i wniosków w sprawie działania instytucji - prawo to wynika z art. 63 Konstytucji oraz art. 221 Kodeksu Postępowania Administracyjnego. Czasem można skorzystać z prawnych możliwości wprowadzania zmian dopiero po zorganizowaniu poparcia innych osób np. poprzez referenda, wysłuchanie publiczne, petycje, inicjatywy ustawodawcze i uchwałodawcze, inicjatywy lokalne.
________________________________________

METODY DZIAŁANIA - MONITORING
•    Czym jest monitoring?
Monitoring to sposób badania jaka jest rzeczywistość, np. jak wygląda przestrzeganie przez konkretne instytucje artykułu 2 ustawy o dostępie do informacji publicznej (który nie pozwala zobowiązanym instytucjom interesować się kto i dlaczego chce pozyskać informację). Monitoring polega na zadaniu konkretnych pytań i szukaniu na nie odpowiedzi w usystematyzowany sposób, z różnych źródeł. Jest oparty na faktach i dokumentach, co oznacza, że wnioski, które są wynikiem monitoringu powinny być obiektywne oraz wiarygodne. To nie jest szukanie haków czy potwierdzenia jakiejś tezy, a rzetelne zbadanie rzeczywistości. Monitoring nie jest celem działań strażniczych, a jedynie wstępem do działań na rzecz zmiany. Czasem jednak pełni on tylko rolę prewencyjną – fakt, że ktoś się interesuje sprawą sprzyja praworządności działania instytucji.
•    Jakich metod używa się w monitoringu?
W monitoringu używa się tych samych metod, co w naukach społecznych: wywiadów, analizy dokumentów urzędowych, obserwacji, badań ankietowych, eksperymentów. Inny jest jednak cel badania – ma ono służyć stwierdzeniu czy w danym obszarze występują nieprawidłowości, niezgodność z prawem, a w przypadku ich wykrycia podjęciu działań na rzecz zmiany. W badaniu naukowym chodzi o opisanie rzeczywistości. Te różnice mogą mieć wpływ na decyzje w sprawie doboru metod badawczych.
________________________________________

METODY DZIAŁANIA - RZECZNICTWO
•    Czym jest rzecznictwo?
Rzecznictwem (w przypadku działań strażniczych) nazywane jest występowanie w interesie publicznym. Są to wszelkie działania na rzecz zmiany w razie stwierdzenia nieprawidłowości w działaniach instytucji lub wydatkowaniu środków publicznych. Niektóre organizacje strażnicze – stojące na straży konkretnych praw – mówią o sobie, że są rzecznikami tych praw, np. rzecznikami prawa do informacji.
________________________________________

SYGNALIŚCI
•    Kim są sygnaliści?
Sygnaliści (zwani po angielsku whistleblowers – dmuchający w gwizdek) to – podobnie jak strażnicy - osoby działające w interesie społecznym. Jednak są to osoby z wewnątrz instytucji, które sygnalizują nieprawidłowości zaobserwowane w ich miejscach pracy.
•    Jak ma się sygnalista do strażnika?
Strażnik to osoba, grupa, organizacja, która obserwuje instytucję z zewnątrz – korzystając z prawa do informacji i innych możliwości prawnych. Sygnalista to osoba z wewnątrz instytucji, która kieruje się regułami i procedurami przyjętymi w instytucji oraz kodeksem pracy.

Katarzyna Batko-Tołuć

Za: http://watchdog.org.pl/